حماسه قاچاق نبی بر صحنه ارومیه  ؛فریاد عدالت و هویت در رمضان ۱۴۰۴ 

شاهرخ احمدزاده 

یادداشتی از دل تمریناتی که با ایثار و عشق جان گرفت 

دعوتم کرد به سالن تمرین؛ نه به عنوان منتقد یا خبرنگار، بلکه به عنوان دوستی که سال‌ها درد مشترک فرهنگ و هویت آذربایجان را با هم زیسته‌ایم. گفت: بیا و ببین این بچه‌ها با چه امیدی هفت ماه است شب و روزشان را گذاشته‌اند پای یک کار فاخر و اصیل آذربایجانی .

بی درنگ به همراه خانواده به سالن شمس ارومیه رفتم، سالن با صدای بلند کارگردان و بازیگران زیادی پر بود. پنجاه هنرمند جوان و باتجربه، در شرایطی بسیار ساده و با حداقل امکانات، صحنه‌هایی را تمرین می‌کردند که انگار از عمق تاریخ بیرون آمده بود. کاظم‌پور کنارم نشست و با چشم‌هایی که برق می‌زد، لحظه به لحظه توضیح می‌داد که چرا این نمایش برای او و گروهش فقط یک اجرا نیست؛ یک رسالت است. آن لحظه فهمیدم که اینجا نه فقط تمرین تئاتر، بلکه تولد یک حرکت فرهنگی بزرگ در ارومیه است. صمیمیت دعوت او و شور هنرمندانش مرا چنان تحت تأثیر قرار داد که تصمیم گرفتم این یادداشت را بنویسم؛ نه برای تبلیغ، بلکه برای ثبت یک لحظه تاریخی که با خون دل ساخته شده است.

قاچاق نبی یکی از اصیل‌ترین قهرمانان فولکلوریک و تاریخی آذربایجان است. متولد سال ۱۲۳۳ شمسی در روستای آشاغی موللو از توابع قوبادلی، دهقانی فقیر بود که در برابر ستم خان‌ها و حاکمان تزاری قیام کرد. او اموال اغنیا را می‌گرفت و به محرومان می‌رساند و همراه هجر، یار شجاعش، در کوهستان‌های آراز به مقاومت پرداخت تا سرانجام در جوانی با خونش نقشی بر تارک ادبیات مقاومت آذربایجان حک کرد. این روایت واقعی در ادبیات شفاهی آذربایجان نسل به نسل منتقل شده و به اسطوره‌ای از عدالت‌خواهی و غیرت تبدیل گردیده است.

این حماسه در شکل‌های هنری گوناگون بازآفرینی شده است. عاشیق‌های آذربایجان با اشعار پرشور نام نبی و عشقش به هجر را جاودانه کرده‌اند. در جمهوری آذربایجان فیلم سینمایی معروفی بر اساس زندگی او ساخته شد که صحنه‌های نبردش را به تصویر کشید. نمایش‌های تئاتری متعددی در شهرهای آذربایجان ایران و آن سوی آراز اجرا شده و اخیراً در تبریز یک اجرای بزرگ موزیکال با حضور بیش از صد هنرمند با استقبال گسترده روبه‌رو گردید. اما اجرای ارومیه به کارگردانی کاظم کاظم‌پور تکرار فرم یک مفهوم است؛ یک اپرای موزیکال عظیم با موسیقی اصیل، رقص‌های حماسی و روایتی پرشور که روح نبی را به نسل امروز پیوند می‌زند.

تابلوهای این نمایش همچون نقاشی‌های زنده‌اند. در صحنه‌ای، نبی بر قله کوه ایستاده، باد آراز لباسش را به اهتزاز درمی‌آورد و با نوای عاشیقی فریاد عدالت سر می‌دهد. در تابلویی دیگر، هجر شمشیر به دست کنار او می‌ایستد و دو نفره در برابر لشکر ظلم صف می‌کشند؛ رقص گروهی یاران، طوفانی از وحدت می‌سازد. صحنه توزیع اموال میان فقرا نیز دلنشین است؛ لبخند محرومان و اشک شوقشان، آرمان نبی را زنده می‌کند. این تصاویر نه تنها تاریخی‌اند، بلکه آینه‌ای برای زمانه ما جایی که عدالت و شجاعت همچنان نیاز جامعه است.

در روزگاری که تلاطم‌های منطقه‌ای و جهانی ذهن‌ها را مشغول کرده، جنگ 12 روزه را بافتخار از غیرت ایستادگی مردانی از تبار نبی و ستارخان ، دلواری ، جنگلی و شیر علی مردان  و سارو بینه  ... پشت سرقرار دادیم و در مذاکرات با استکبار روح استعمار ستیزی و نفی زورگویی را دیکته کردیم و آنجه در خیابان شاهد بودیم قطع مردم بخصوص جوانان از ریشه های عمیق تاریخ مقاومت و ایثار بود که باید شعله ور و سرکش و شجاع روح هنر تئاتر را با مفاهیم غنی زنده نگه داریم و هنر تئاتر صدای استواری ماست. اجرای یک اپرای بزرگ در شهری مرزی همچون ارومیه پیامی روشن دارد تمدن ما از بحران‌ها بزرگ‌تر است. قاچاق نبی در این روایت، نماد مبارزه با فساد و بی‌عدالتی است. بازگشت به آرمان او که روح استعمارستیزی و مبارزه با ظلم ، بصیرتی معاصر است. هجر نیز الگویی شگفت از زن اصیل ایرانی-آذربایجانی ارائه می‌دهد زنی کنشگر و شجاع که پا به پای همسرش می‌ایستد. این الگوها دقیقاً آنچه نسل جوان امروز به آن نیاز دارد تا ریشه‌های غیرت را در تاریخ خود بیابد.

استقبال از تئاتر در ارومیه همیشه گلایه‌برانگیز بوده، اما این بار متفاوت است. اثری با هفت ماه تمرین مداوم و حضور پنجاه هنرمند بومی کم‌سابقه است. تئاتر موزیکال با زبان جهانی موسیقی می‌خواهد مردم را به سالن بازگرداند. اولین هفته ماه رمضان و ساعات پس از افطار، بهترین فرصت برای یک افطار فرهنگی است؛ جایی که معنویت ماه مبارک با حماسه نبی گره می‌خورد.

این نمایش با ایثار ساخته شده و تنها انگیزه‌اش احترام به مخاطب ارومیه‌ای است. ما وظیفه داریم از این خیزش حمایت کنیم. هر بلیط، چراغی برای تئاتر شهر و پیامی به هنرمندان است که دیده شده‌اند.

بیایید در اولین هفته  شب‌های رمضان ۱۴۰۴ با حضور در سالن نشان دهیم ارومیه همچنان مهد حماسه و هنر است. قاچاق نبی فقط یک اجرا نیست؛ فریاد هویت و امید در قلب آذربایجان است. اجازه ندهیم این فریاد تنها بماند.